– Хүнсний хувьсгал Энэтхэгт хэрхэн хэрэгжсэн туршлагаас
Миний бие 1998-2001 онд Энэтхэгт гурван жил ажиллаж амьдарсан. Элчин сайдын яаманд зөвлөхөөр (дэд тэргүүн) ажиллахдаа тэрбум хол давсан тэр том улс ард түмнээ өлсгөлөнгөөс хэрхэн аварч, хүнсний олон төрлийн хувьсгал угсруулан хийхийг харж мэдэрч, бас тэр тухай бичиж, төвдөө олон судалгаа илгээж байснаа эргэн дурсаад дараах нийтлэлээ тэрлэе.
Би нэг л зүйлд сэтгэл нэн ихээр дундуур явдаг. Монголын Төр-засаг чадлаараа ажилладаг, их ч санаачилдаг, халаагаа өгөхөд үзүүлэлт өндөр гардаг, гэтэл ард түмэн нь ядуу, ядуувтар, хот хөдөөгүй ажилгүйдэл өндөр, бас ажлын байрууд сул үлддэг. Энэчлэн “Хүнсний хувьсгал”-аа санаачлаад өөдрөг яваа боловч монгол өрх айл бүрийн хаалгаар тэр хувьсгал нэвчиж орохгүй өнгөрөх вий гэсэн айдас надад байдаг.
Тийм учраас гарчгаа “БУЛТААРАА” гэсэн тодотголтой авлаа. Монголчууд нийтээрээ тэр хувьсгалыг хийлцмээр байна. Тодорхой ажил хөдөлмөр, байнгын орлоготой, ядуурах магадлалгүй монголчууд нь “Хүнсний хувьсгал”-ын гадна хоцорч болно, тэгэхдээ тэд том хэрэглэгч, орлого оруулагчаар үлдэг, бусдыг нь бүгдийг нь татан оруулмаар байна. Бусдыг нь гэдэгт ажилгүй, орлогогүй, ядуу, мэргэжилгүй, эмзэг, улны бүх иргэд хуйгаараа оролцмоор байна гэсэн үг.
Хүнс үйлдвэрлэдэг хэдэн компани, аж ахуйн нэгж шалгараад шагнуулаад цоллуулаад байгаа нь сайн. Гэвч тэд маш олуулаа, бүр язганатлаа олуулаа болж, өрсөлдөөн дундаас нь нэг ч монгол хүн ядууралгүй гарч, дундаж нийгэм болох нь “Хүнсний хувьсгал”-ын нийгмийн зорилго байгаасай гэсэндээ би уриалан бичиж байна. Тэгэхийн тулд Энэтхэгийн жишгээр салбарласан олон хувьсгалд энэ оноос эхлэн нийтээрээ компаничилан шилжье.
Олон тайлбаргүйгээр Энэтхэгийн хүнс, хөдөө аж ахуйн хувьсгалыг хүснэгтээр харуулъя. Дасаагүй чих нүдэнд сондгой бууж мэднэ. Гэхдээ л хэвшүүлэхээс аргагүй.
| Олон хувьсгал | Бүтээгдэхүүн | Он | Монголд тусах өнцөг |
| Дугариг хувьсгал | төмс | 1965-2005 | Хүнсний хувьсгалын хамгийн гол чухал хэсэг нь, үүнийг 100% нэвтрүүлмээр, тэгэхдээ иргэдээ ядуурлаас гаргах хэмжээнд хэрэгжүүлж болно. |
| Ногоон хувьсгал | Үр тариа (цагаан будаа, бүх төрлийн үр тариа) | 1966-1967 | Хүнсний хувьсгалын хамгийн гол чухал хэсэг нь, үүнийг 100% нэвтрүүлмээр, тэгэхдээ иргэдээ ядуурлаас гаргах хэмжээнд хэрэгжүүлж бас болно. Төрөлжүүлж болно. |
| Саарал хувьсгал | Мoдон бүтээгдэхүүн, мөн бордоо | 1960-1970 | Манайд нэн чухал, ялангуяа хот суурингийн ажилгүй иргэдээр эрхлүүлбэл яг тохирох аж ахуй, бизнес. |
| Ягаан хувьсгал | Сонгины хувьсгал | 1970 | Хүнсний ногооны чухал эд гэж Энэтхэгт авч үзсэнээс жишээ сургамж авцгаая. Тариалаад экспорт болгоё. |
| Цагаан хувьсгал | Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн | 1970-1996 | Одоо л бүрэн хэрэгжүүлдэг цаг. Хөдөөд хонь ямаа саахаа больсныг шууд хориглох хэрэгтэй. Хөдөөгийн малчин өрх, сумдад цагаан идээний үйлдвэрлэл, бизнес, экспорт эрхлүүлэх хэрэгтэй |
| Цэнхэр хувьсгал | Загас, загасан бүтээгдэхүүн | 1973-2022 | Гол мөрөн, нуурын дагууд хэрэгжүүлж болно. Хиймэл нуур цөөрөм байгуулж болно. |
| Улаан хувьсгал | Мах, томато бүтээгдэхүүн | 1980-аад он | 80 сая дөхсөн малын махаа экспорт болгох, малын цувдай толгойг хаях булахыг эрс хатуу хориглох хэрэгтэй. |
| Шар хувьсгал | Хүнсний тос, тосны ургамлын бүтээгдэхүүн | 1986-1990 | Тариалан эрхэлдэг аймаг сумдад хөгжүүлж болох шинэлэг туршлага болно. |
| Хүрэн хувьсгал | Арьс шир/ арьс ширэн бүтээгдэхүүн | Мөнхөд байсан | Уналтад ороод алга болчихсон, одоо хогонд хаягддаг арьс ширнийхээ наад захын боловсруулалтыг хийдэг болмоор байна. |
| Алтан утасны хувьсгал | нэхмэлийн утас, хөвөнгийн тариалан | 1990-ээд он | Одоогоор Монголд шаардлагагүй |
| Алтан Хувьсгал | Жимс/Зөгийн бал/Цэцэрлэгжүүлт | 1991-2003 | Манайд нэн чухал, ялангуяа хот суурингийн ажилгүй иргэдээр эрхлүүлбэл яг тохирох аж ахуй. |
| Мөнгөн хувьсгал | Өндөг/ шувууны аж ахуйн бүтээгдэхүүн | 2000-аад он | Манайд нэн чухал, ялангуяа хот суурингийн ажилгүй иргэдээр эрхлүүлбэл яг тохирох аж ахуй. |
| Мөнгөн утасны хувьсгал | Нэхмэл бөс бараа, даавуу | 2000-аад он | Өнөөдөртөө чухал биш. Гэхдээ иргэдээ ядуурлаас гаргах, ажилгүйдлийг арилгах хэмжээнд хэрэгжүүлэхээр эхлүүлж болно. |
| Уургийн хувьсгал | Хөдөө аж ахуй | 2014-2020 | Манайд хэрэгжүүлж болохгүй биш болно. Малын мах, сүүнээс уураг тэжээл авч болно. |
| Мөнх ногоон хувьсгал | Хөдөө аж ахуй бүхэлдээ | 2017-2022 | Манай улсад яг одоо хэрэгжүүлмээр байна. Мал аж ахуй, газар тариалангаа хувьчлаад удлаа. Одоо босдог цаг нь. |
| Хaр хувьсгал | Бензин, шатахуун | Одоо хүртэл хэрэгжиж байна | Манайх яг босгон дээр нь байна. Зовлонг нь мэдэрсээр байна. Гучин жил ярилцлаа. Хангалттай. “Алтанширээ”-г түргэлүүлье! |
Энэтхэгийн энэ олон хувьсгалын ихэнх нь манайд тохирохоор, хэрэгжүүлж болмоор санагдана. Дээр нь хөрсний, агаарын бохирдлын эсрэг, эко орчны гээд олон хувьсгалыг сэдэж болмоор. Салбар, компани, хамт олон, баг гэж явцууралгүйгээр нийт ард түмний ийм олон төрлийн хувьсгал руу зохион байгуулбал зөв зүйтэй болов уу.
Нийтэлсэн: Д.Баярхүү