Завхан аймгийн нийт мал сүргийн 7.8 хувийг үхэр сүрэг эзэлж байна. 2010 онд хамгийн бага буюу 73.7 мянган үхэр тоолуулсан бол түүнээс хойш тогтмол өсөлт ажиглагдаж байна.
Тус аймаг сүүлийн 100 жилийн хугацаанд 1997 онд хамгийн олон буюу 283.8 мянган үхэр тоолуулж байв. 1927 онд 186.5 мянган үхэртэй байсан бол, 2025 оны мал тооллогоор 236.1 мянган үхэр тоолуулжээ.
Монгол Улсын хэмжээнд 5.4 сая үхэр байгаагаас 935.1 мянга нь баруун бүсэд ногдож байна. Завхан аймаг нь баруун бүсдээ үхрийн тоо толгойгоор тэргүүлж байна. 2025 оны мал тооллогоор улсын хэмжээнд 989.9 мянган сарлаг бүртгэгдсэнээс 175.4 мянга нь баруун бүсэд байна. Үүнээс Завхан аймаг 62.4 мянган сарлагтайгаар баруун бүс төдийгүй улсын хэмжээнд дээгүүрт тооцогдож байна.
Сарлаг нь бэлчээрийн даацад харьцангуй бага нөлөөтэй, ашиг шим өндөртэй мал бөгөөд мах, сүү, хөөврийг нь боловсруулан экспортлох боломжтой. Тухайлбал, 7.2–12 хувийн тослогтой сүүгээр нь чанартай бяслаг үйлдвэрлэх, холестерин багатай махыг хатаасан хэлбэрээр экспортлох, мөн хөөврөөр нь нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжтой юм. Иймд үхэр, тэр дундаа сарлагийн тоо толгойг нэмэгдүүлэх, үүлдэр угсааг сайжруулах, сарлагийн сүү боловсруулах жижиг, дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих бодлого хэрэгжүүлж байгааг аймгийн Засаг дарга Г.Өнөрбаяр онцоллоо.
Аймгийн хэмжээнд Их-Уул, Идэр, Отгон сум сарлагийн тоо толгойгоороо тэргүүлдэг. Эдгээр суманд сарлагийн сүүг үйлдвэрийн аргаар боловсруулах чиглэлээр бодлогын дэмжлэг үзүүлэн ажиллаж байна.
Тухайлбал, Идэр сумын “Анхил дөрвөн баатар” ХХК нь 2021 оноос “Сарлаг” брэндийг хөгжүүлж, сарлагийн сүүгээр төрөл бүрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн орон нутаг болон улсын хэмжээнд борлуулж байна. Тус компани малчдаас түүхий сүүг худалдан авч, хүнсний технологийн шаардлагын дагуу боловсруулан, стандартын сав баглаа боодолтойгоор хэрэглэгчдэд хүргэдэг.
Одоогоор өдөрт 300–450 литр сүү боловсруулж, ааруул, шар тос, ээзгий, тараг, боловсруулсан сүү, цөцгий, масло зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. Мөн орон нутагтаа 5–7 хүнийг байнгын ажлын байраар хангажээ. Тус брэндийн бүтээгдэхүүнийг Улаанбаатар хот дахь “Дүнжингарав”, “Монгол фермер” худалдааны төвүүдийн салбар дэлгүүрүүдээр худалдан авах боломжтой.
Их-Уул сум нь аймгийн сүү, цагаан идээний үйлдвэрлэлийн 40 орчим хувийг дангаараа хангадаг. Тус суманд сарлагийн сүү боловсруулах үйлдвэр ажиллаж, пробиотик сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. Үйлдвэрт 21 малчны бүлэг сарлагийн сүү нийлүүлдэг бөгөөд өдөрт 40–100 литр сүү хүлээн авч боловсруулдаг. Малчид өглөө, оройн саамын аль нэгийг нийлүүлдэг.
Сүүний үйлдвэр байгуулснаар орон нутгийн иргэд үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан, эрүүл ахуйн шаардлага хангасан сүүн бүтээгдэхүүнийг тогтмол хэрэглэх боломж бүрджээ. Мөн сургууль, цэцэрлэгийн хүүхдүүд өдөр бүр орон нутагтаа үйлдвэрлэсэн сүүн бүтээгдэхүүн хэрэглэж, гаднаас зайрмаг худалдан авах хэрэгцээ буурсан байна. Үүнээс гадна ажлын байр нэмэгдэж, малчдын орлого өсөх зэрэг эдийн засгийн эерэг үр нөлөө гарч байгааг Их-Уул сумын ЗДТГ-аас мэдээлэв.
Эх сурвалж: Монцамэ агентлаг
