Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын малчин, Монгол Улсын шилдэг өвлөн уламжлагч Д.Гүндэгмаатай ярилцлаа. Тэрбээр хөхүүрийн айраг исгэх уламжлал, холбогдох зан үйлийг ЮНЕСКО-гийн Биет бус соёлын өвийн жагсаалтад бүртгүүлэхэд томоохон хувь нэмэр оруулсан билээ.

-Танай айраг чимчигнэсэн, илүү сайхан амттай, яалт ч үгүй “Монгол Улсын брэнд айраг” юм. Айраг сайхан исгэхийн нууц нь юу вэ?

– Ээж, аав маань хусран үнээнийхээ сүүгээр анхны айргаа исгэчихдэг байсан. Гүүгээ барихаас өмнө ундаагаа исгэчихсэн байдаг.

Бас намар нь айргаа эсгийнд шингээж, сүүдэр газар хатаагаад борвинд хадгалж байгаад зун нь хөрөнгөнийхөө хөхүүрэнд хийж шинэ саамаа бүлдэг байлаа. Энэ аргуудыг өвлөж аваад айргаа исгэж байна.

Хөхүүрэнд исгээд модон бүлүүрээр бүлсэн айраг хүний биед эм дээ. Маш сайн бүлэх хэрэгтэй. Өдөр хамгийн багадаа таван мянга бүлж байж, айраг сайхан иснэ.

Айраг гэдэг чинь их эмзэг ундаа юм шүү дээ. Зарим үед исэхгүй “гөлийчихнө”. Таарахгүй өдөр гаргачихвал “дургүйцнэ”. Тэгэхээр нь булгийнхаа хүйтэн усаар засал хийдэг. Сайхан хувцаслаж очоод “Рашаанаа өгөөч ээ, айргаа засах гэсэн юм” гуйж аваад хөхүүрэндээ хийгээд бүлчихдэг. Нялх айргийг нартай үед исгэнэ. Гантай жил, эсвэл бороо ус ихтэй үед айраг сайн исдэггүй.

–Тухайн нутаг орныхоо ургамал ногооноос бас хамаарч байна уу?

– Ургамал их нөлөөлнө. Сайхан ургамалтай газрын айраг хатуурахгүй. Ер нь айрагны амт жил жилд өөр байдаг. Энэ жил манай сум гантай, ногоо оройтож ургалаа. Тэгэхээр жинхэнэ сайн ургамлууд нь ургаж амждаггүй юм байна. Ийм үед айраг үдээс өмнө сайхан байж байгаад өдөр тийшээ хатуурах гээд байдаг талтай.

– ЮНЕСКО-д “Хөхүүрийн айраг исгэх уламжлал, холбогдох зан үйл” өвийг бүртгүүлэхэд таны үүрэг, оролцоо маш их байсан. Айргийг та ямар аргаар түгээн дэлгэрүүлж байсан бэ?

-Эгч нь Улаанбаатар хотод 20 гаруй жил айрагны гэр барьсан. Хуучнаар Урт цагааны гудамж, 100 айл, Өргөө кино театр орчимд олон жил монгол гэр барьж, хөхүүрийн айргаар нийслэлийн иргэддээ үйлчилж ирсэн. Мөн бүх л үзэсгэлэн худалдаа, соёлын өвийн наадмуудад оролцож, айргаа түгээж, айраг исгэх зан үйлийг танилцуулж байлаа. Гэрийн хойд болон хоёр талд зургаан хөхүүр уячихаад айргаа исгэж суух сайхан шүү дээ. Дээд тал нь 11 хөхүүртэй гарч байсан.

Хамгийн гол нь хуванцар савны хэрэглээг халж, цэвэр, эрүүл, аюулгүй айргаар ард түмэндээ үйлчилье гэж бодсон. Тэр үед хөхүүр гэдэг зүйл бараг мартагдаж, малчид ихэнх нь цэнхэр саванд айргаа исгэдэг байсныг таслан зогсоор зорилготой байлаа.

Цэнхэр савны химийн бодис айрганд илүү шингэж, хүний эрүүл мэндэд хор учруулж байдаг. Айрганд ганц зохицох сав хөхүүр л байгаа юм. Сүүлийн дөрвөн жил айрагны гэр барьж чадсангүй. Хүүхдүүд ажил төрөлтэй, завгүй, би өвгөнтэйгээ хоёулхнаа байгаа болохоор олон түмэндээ айргаар үйлчилж чадахгүй байна. Хүмүүс асууж сураглаж л байдаг.

Гэр барьж байхдаа ширээ бүр дээр уламжлалт тоглоом, наадгай тавидаг, Санал хүсэлтийн дэвтэр ажиллуулдаг байсан маань ЮНЕСКО-д хөхүүрийн айраг, холбогдох зан үйлийг бүртгүүлэхэд их нөлөөлсөн. Энэ дэвтэрт хүмүүс дандаа л сайн сайхныг бичнэ. Тэгээд би “Та нар засах сайжруулах шаардлагатай, муу зүйл байвал бичээд өг өө. Эгч нь алдаагаа засна шүү дээ” гэж хэлдэг байлаа. ЮНЕСКО-оос хүмүүс манайд зочилж, хөхүүр урлах, айраг исгэх уламжлалтай газар дээр нь танилцаж, зураг авч байсан.

–Та удмын адуучин айлын хүүхэд үү?

– Өвөө маань нэгдэл гэж байгаагүй үед маш олон адуутай байсан. 1957 онд аав өвөөгийн адууг нэгдлийн нэр дээр авч, адуучин болсон. Аав минь улсын алдарт уяач хүн байлаа.

Эгч нь бүр жаахнаасаа гүүгээ сааж, хурдан морио унаж, айргаа бүлж өссөн.

Эгч нь “Унхан” удамтай. “Унханыханы хөхүүр” гэж олон үе дамжсан их том хөхүүрүүд байдаг байсан. Одоо энэ хөхүүрийн харааг харахад л хэр том нь мэдэгдэнэ. Бүгд л өөрсдөө хөхүүрээ урладаг. Би ч аав, ээжээс сурснаараа өнөөдрийг хүртэл хөхүүрээ эсгэж, оёж ирсэн. Өөрийн гурван хүүдээ уламжлаад тэд маань бас шавь нартай болж, зааж сургаж явна. Хөхүүр чинь бас арчилгаа шаардана. Өнгөртвөл цэвэрлэж, айргаа шүүж хийх хэрэгтэй.

– Айраг хүний эрүүл мэндэд хэр ач холбогдолтой вэ?

– Монгол хүний биед тохирсон ганц ундаа гэж би боддог. Маш сайн дархлаажуулна. Энэ хавар би хонь мал төллөх үеэр ядраад багийн эмчдээ үзүүлэхэд баахан витамин бичиж өгсөн. Тэгэхээр нь “Одоо ч айраг гарлаа даа” гэж хэлээд загнуулж байсан юм. Бичүүлсэн витаминуудаа ч авч хэрэглээгүй. Айргаа уугаад л бие тэнхрээд ирсэн. Айраг уусан, айргаар шавшуулсан хүүхэд өвөл ханиад хүрдэггүй.

Яс нь бэртсэн хүн ууж болохгүй гэдэг. Бэртсэн даруйдаа уучих юм бол зүгээр. Харин бариад эдгэх үед нь уух юм бол буцаагаад задалчихдаг, их өвддөг гэж аав маань хэлдэг байв. Миний аав бариач хүн байсан.

-Айрагны чанарыг алдагдуулахгүй хадгалах ямар арга байдаг вэ. Ялангуяа, өвлийн улиралд…?

– Манайх хөхүүрэндээ хөлдөөчихдөг. Цагаан сараар хөхүүртэй нь оруулж ирж бүрэн гэсгээж байгаад сайн бүлнэ. Зарим айлууд гүзээнд хийж хадгалдаг. Төмөр саванд ч хадгалж болно.

-Хөхүүрийнхээ амыг таглах уу?

– Тэгэлгүй яахав. Дээхнэ үед хөхүүрийн амыг хялгасаар тагладаг байлаа. Хялгасаа урж угаагаад буцалгаж бөөгнүүлээд таг хийнэ. Сүүний шүүрийг хүртэл хялгасаар хийдэг байсан гэдэг.

Адуунд хаях юм байхгүй. Эгч чинь адууныхаа хомоол, тосоор малаа тэжээдэг. Айрагны гэртэй байхдаа хүмүүсийн хүсэлтээр адууны мах бас чанана. Тэгэхээр 200-300 литр тос гардаг. Тэр тосоо хайлж байгаад хомоолоо бөндөгнүүлээд бод малд өдөрт хоёрыг, бог малд талыг өгнө. Тостой хомоол идсэн мал даардаггүй учраас малаа нэмнэж үзээгүй.

– Айргаа дагаад хуруудах, дэмбээдэх гээд уламжлалт тоглоом наадгай их бий. Энэ өв соёлыг ч давхар хадгалж яваа байх?

– Эгч чинь хуруу, дэмбээний багш шүү дээ. Хуруу, дэмбээгүй газар наргиан муутай. Аравдахыг сайн мэддэггүй байсан. Өлзийтийн хоёр хүүхэд ирээд заалгасан чинь үнэхээр гоё юм билээ. Үг хэллэг, сэтгэн бодох хурд гээд их ач холбогдолтой санагдсан.

Манай нутгийнхан ихэнхдээ хоёр тал болоод талцаж хурууддаг. Энэ үед хоёр тал ноёноо сонгоно, орж гарахдаа зөвшөөрөл авна, ойчсон тал дууны дугараа барина, хараал хэлэхгүй, хэрүүл хийхгүй гээд эцэг, өвгөдөөс уламжилж ирсэн сайхан соёлыг хадгалж, түгээн дэлгэрүүлж байдаг юм.

-Адууны өв соёлоос мартагдсан зүйл бий болов уу?

– Гийнгоолох соёл л их мартагдаж байна. Наадмуудад хурдан морио унаад түрүүлээд ирсэн хүүхдүүд цол, шагналаа аваад сайхан гийнгоолж чаддаггүй. Миний багад морь унасан л айлын гадуур явахдаа, уяан дээрээ дандаа гийнгоолдог байлаа. Сайхан гийнгоо сонссон адуу тайвширдаг, хийморь нь сэргэдэг. Намайг аав 16 нас хүртэл моринд дагуулж энэ бүгдийг зааж өгч байлаа.

Эх сурвалж: Монцамэ агентлаг