Дархан-Уул аймгийн Орхон сумыг “жимс, ногооны” хэмээн нэрлэх нь учиртай. Тус сумынхан жилийн дөрвөн улиралд газар тариалантайгаа хамт амьдарч, өвөл нь тариалалтаа төлөвлөж, хавар нь үрээ суулган, зун нь арчилж, намар нь ургацаа хураадаг.
Энэ нутгийн тариаланчдын нэг Г.Ган-Эрдэнэ бага наснаасаа ногооны талбайд ажиллажээ. Зургаан настайгаасаа аав, ээждээ туслан ногоо тарьж, усалж, намар нь хураалцдаг байсан бол өдгөө өөрөө тариаланч болж, жил бүр 15 га талбайд хүнсний ногоо тариалж байна.
“Бага байхаасаа аав, ээждээ тусалж ногоогоо тарьж, усалж, намар нь хураан аваад бөөн баяр болдог байлаа. Тэр үеийн дурсамж одоо ч сайхан санагддаг. Харин одоо өөрөө тариаланч болж, хөдөлмөрийнхөө үр шимийг хүртэж явна. Удам дамжсан тариаланчийн нэг нь би” хэмээн тэрээр ярив.
Г.Ган-Эрдэнэ тариаланч болохоосоо өмнө багшилж байжээ. Орхон сумын ерөнхий боловсролын сургуульд ажиллаж, хүүхдүүдэд мэдлэг боловсролын үр суулгаж явсан тэрээр өнөөдөр хөрсөнд хүнсний ногооны үр суулгаж байна.
“Боловсролын салбарт, тэр дундаа сумынхаа сургуульд багшилж, ирээдүйн эзэд болсон хүүхдүүдэд боловсролын үр суулгадаг байсан бол одоо хөрсөнд хүнсний үр суулгаж байна. Төрийн албанд ажиллах хугацаандаа их зүйл сурч, мэдэж авсан. Сайхан хамт олонтой ажиллаж байсандаа баяртай байдаг” гэв.
Орхон сумын тариаланчдын хөдөлмөр үеэс үед үргэлжилж ирсэн нь Г.Ган-Эрдэнийн түүхээс ч харагдана. Тэрээр анх багахан талбайд өргөст хэмх, сонгино тариалж эхэлсэн бол одоо 4-5 төрлийн хүнсний ногоо тариалж байна.
“Жил бүр 15 га талбайд тариалалт хийж, 25-30 тонн сонгино, 15-25 тонн лууван хураан авдаг. Ургацын хэмжээ жил бүр харилцан адилгүй ч хавар хөрсөнд суулгасан үрээ намар хураан авах тэр мөч тариаланчийн хувьд хамгийн үнэ цэнтэй. Хавар тариалалт дуусаад сэтгэл нэг уужирдаг. Тэгээд л зуны их ажилдаа орно. Ногоогоо арчилж, усалж, ургуулна. Харин хамгийн сайхан мөч бол намар. Хавар хөрсөндөө тарьснаа намар хураан авах нь тариаланч хүн бүрийн жаргал” хэмээн тэр өгүүлэв.
Гэвч ургац хураах хүртэлх хугацаанд тариаланчдад хүн хүчний асуудал хамгийн их тулгардаг. Тус суманд тариалангийн ажилд тогтмол ажиллах хүн хүч хүрэлцдэггүй тул их, дээд сургуулийн оюутнуудыг намрын ажилд урьдаг байна. Гэвч оюутнууд хичээлдээ буцах учраас богино хугацаанд ажиллаад явдаг.
“Сурч байгаа залуус маань удаан хугацаанд ажиллах боломжгүй. Хэсэг хугацаанд намрын ажилд ирж, хамтдаа ажиллаад эргээд сургуульдаа явдаг. Тэгээд бид дахиад л хүн хүчний дутагдалтай үлддэг. Гэхдээ эхлүүлсэн ажлаа байгаа хүн хүч, цаг агаарын нөхцөлтэйгөө зохицуулаад ямар ч байсан дуусгадаг. Тариаланчдын хувьд хүн хүчнээс гадна байгаль цаг уурын нөхцөл ч том сорилт болдог. Үер ус, аадар бороо, мөндөр, цас зэрэг ургацад нөлөөлж, бүтэн жилийн хөдөлмөрийг эрсдэлд оруулах үе бий. Намар болгон өсөлттэй, уналттай, сорилттой тулгарна. Үер ус, аадар бороо, мөндөр гээд байгалийн хүчин зүйл заримдаа тариаланч биднийг сөхрүүлдэг. Үнийн хувьд бага ханшаар борлуулах үе ч бий. Гэхдээ зах зээлийн нөхцөлөө дагаад л ажиллахаас өөр аргагүй” хэмээн тэр ярилаа.
Энэ бүхнийг үл харгалзан Г.Ган-Эрдэнэ тариаланчийн ажлаа үргэлжлүүлж, эх орныхоо хөрсөнд ургуулсан хүнсний ногоогоо хэрэглэгчдэд хүргэхийг хүсдэг.
“Зарим импортын ногоог хараад таньж болно. Харин энгийн иргэд тэр бүр ялгахгүй байж мэднэ. Тиймээс монгол ногооныхоо онцлог, хэв шинж, гадаад төрхийг мэддэг болох хэрэгтэй. Манайхан заримдаа өнгө, үзэмжид их анхаардаг. Хэлбэр, хэмжээг нь харж сонгоод чанарыг нь мартдаг. Монгол ногоо өөрийн гэсэн онцлогтой. Үүнийг ялгаж таниулах, хэрэглэгчдэд зөв мэдээлэл хүргэхэд хөдөө аж ахуйн салбарынхан, тэр дундаа салбарын яам анхаарч, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр сурталчлан таниулаасай гэж боддог” гэв.
Намар бол Г.Ган-Эрдэнийн хувьд ургацаа хураадаг улирал төдийгүй хүүхэд насных нь дурсамжийг сэрээдэг цаг.
“Жил бүрийн намар сайхан дурсамж үлдээдэг. Хүүхэд байхдаа хичээлийнхээ цүнхийг үрээд л ногооныхоо талбай руу гүйж, аав, ээждээ очдог байлаа” хэмээн тэр дурсав.
Хүүхэд насандаа аав, ээжийнхээ хөдөлмөрийг даган ногооны талбайд гүйж явсан хүү өнөөдөр өөрөө тариаланч болжээ.
Эх сурвалж: Монцамэ агентлаг
